ابن ميثم البحراني ( مترجم : صاحبي )
74
شرح مئة كلمة لأمير المؤمنين ( ع ) ( فارسي )
قسم پنجم : نفوسى است كه خالى از اعتقادات درست و نادرست است و به اخلاق نيك متّصف باشد مانند نفوس بيشترى از ابلهان و كم خردان ، و آنچه ظاهر نظر محقّقان است اين است كه اين نفوس پس از جدا شدن از بدن عذابى ندارند . چون اسباب و عوامل كيفر در آنها نيست در اين صورت در رحمت واسعهء حق قرار مىگيرند . اين نظر مطابق با فرمودهء نبىّ اكرم ( ص ) مىباشد كه فرمود : بيشتر اهل بهشت ابلهان مىباشند . اگر چه تمام مقصود نبىّ اكرم از اين سخن ، مطلب ياد شده نيست . در نزد محقّقان روا نيست كه نفس فرد ابله از ادراك تعطيل شود چون در وجود تعطيل معنى ندارد و ادراك هم جز با ابزار مادّى ممكن نيست در نتيجه بعضى از حكما برآنند كه اشكالى ندارد كه نفوس افراد ابله به اجرام ديگر فلكى به نوعى تعلَّق گيرد ، نه به صورتى كه نفوس آن اجرام و تدبير كننده آنها باشند ، چون اين عمل امكان ندارد ، بلكه گاهى اين اجرام فلكى را به كار مىگيرد و آنها را آمادهء تخيّل مىكند آن گاه صورتهايى را كه نفس بدان معتقد بوده تصور مىكند . اگر نفس تخيل خير نمايد خيرات اخروى را بر حسب آنچه تخيّل كرده است مشاهده مىكند و گرنه كيفر و بدى را مشاهده مىنمايد . بعضى از حكما روا داشتهاند كه اجرام از هوا و دودها نشأت گرفته باشند و پس از آن جايز شمردهاند كه تعلَّق گرفتن نفوس ابلهان به اجرام فلكى استعداد آنها را به كمالى كه قابليت پذيرش آن را دارند برساند . بحث در اين موارد غموض و پيچيدگى دارد و راه يقين در آن دشوار است ، راهنمايى شدن به راه راست را از خداى تعالى خواستاريم . قسم ششم : نفوسى كه از اعتقادات خالى و به اخلاق پست متصفّ است . اين نفوس پس از جدا شدن از بدن به خاطر اشتياقى كه به لذّتهاى مادّى داشته و از آن جدا شدهاند و توان بهره بردن از آنها را ندارند كيفر مىشوند . اين كيفر بر حسب تفاوت آن شرق و شدّت و ضعف توان تركيبات جسمانى نفوس آنان متفاوت مىباشد . در اين مورد بسا شده است كه حكم كردهاند كه آن شوق در اين نفوس قطع مىشود و اينان پس از قطع شوق حكم كسانى را دارند كه پيش از آنان بودهاند . قسم هفتم : نفوسى است كه به اعتقادات خالى از اخلاق متّصف مىشوند مانند نفوس بيشتر زاهدانى كه از مردم بريدهاند و در قلَّهء كوهها و بيابانها جا گرفتهاند . اين اعتقادات اگر مستند به برهان باشد ، بر ايشان خوشبختى كامل است و پايينتر از قسم اوّلاند